Obraz wsparty przez AI

Odejście biskupa wysadzi w powietrze ełcką politykę

W polityce lokalnej najtrwalsze sojusze to te, których nie trzeba spisywać na papierze. Przez ostatnie dekady Ełk i okalająca go gmina wiejska funkcjonowały w ramach precyzyjnie zestrojonego mechanizmu, w którym władza samorządowa i autorytet kościelny wzajemnie się legitymizowały. Jednak rok 2029 przyniesie brutalną weryfikację tego systemu. Zbiegają się tu dwa kalendarze — kodeks wyborczy, który eliminuje z gry rządzącego od lat prezydenta Tomasza Andrukiewicza, oraz prawo kanoniczne, które odeśle na emeryturę biskupa Jerzego Mazura. Dla lokalnego układu sił to nie jest zwykła zmiana warty. To demontaż.

Aby zrozumieć skalę nadchodzącego tąpnięcia, trzeba spojrzeć na anatomię obozu władzy. Ugrupowanie Dobro Wspólne, dominujące w mieście, to nie jest standardowy komitet wyborczy. To projekt wyrosły bezpośrednio z korzeni stowarzyszenia katolickiego i środowisko, które z Kościołem jest zrośnięte niemal organicznie. Mówimy o formacji, w której radni, działacze i lokalni decydenci od lat funkcjonują na styku samorządu i życia parafialnego. Dla wielu z nich rady duszpasterskie, ruchy katolickie czy organizacja diecezjalnych wydarzeń były naturalną trampoliną do działalności publicznej, a wręcz naturalnym środowiskiem funkcjonowania. Ich tożsamość polityczna nierozerwalnie splotła się z kościelnym zapleczem.

Jednak co kluczowe w tej analitycznej układance to to, że biskup Jerzy Mazur nigdy oficjalnie nie popierał polityków. W ełckiej rzeczywistości nie było listów pasterskich instruujących, na kogo oddać głos. To nie Kościół wchodził z butami do samorządu (przynajmniej oficjalnie). To lokalni politycy precyzyjnie i z pełną premedytacją budowali swój kapitał na bliskości z kurią. Biskup jest twardym, wpływowym hierarchą, a liderzy Dobra Wspólnego szybko zrozumieli, że w konserwatywnym, w większości, mieście jego milcząca obecność obok nich to najtwardsza waluta, deklasująca szyldy ogólnopolskich partii. Sami wykreowali go na swojego politycznego żyranta, tworząc system naczyń połączonych.

Ten sam mechanizm doskonale odczytał i zaadaptował na własnym, wiejskim podwórku, wójt gminy Ełk, Tomasz Osewski. Jego publiczne relacje z kurią to podręcznikowy przykład budowania przewagi wyborczej na jednostronnym transferze autorytetu. Gdy wójt z „radiowej, gminnej ambony” regularnie i demonstracyjnie pozdrawia biskupa, nie uprawia jedynie kurtuazji. Uprawia zaawansowaną inżynierię polityczną. To Osewski nieustannie podkreśla znaczenie hierarchy w życiu gminy, wiedząc, że oficjalnego poparcia nigdy nie otrzyma. Musi zatem wykreować jego iluzję. Rytuał radiowych pozdrowień wysyła do elektoratu jasny sygnał — moja władza ma błogosławieństwo, gramy z Kościołem w jednej drużynie. Wójt, budując swoją strategię na 2029 rok, niemal na pewno kalkuluje to starannie podsycane wrażenie sojuszu z ołtarzem jako swój kluczowy atut w walce o siebie.

Problem polega na tym, że te kalkulacje opierają się na warunkach, które za chwilę przestaną istnieć.

W przestrzeni publicznej rzadko analizuje się prawo kościelne w kategoriach twardej politologii, a to błąd. Pozycja biskupa Jerzego Mazura w ełckim systemie władzy wynika z faktu, że jako ordynariusz diecezji skupia w swoich rękach pełnię władzy administracyjnej, personalnej i decyzyjnej nad lokalnym Kościołem. To on kreował obsadę proboszczów, to z jego decyzjami o inwestycjach czy wydarzeniach musieli liczyć się samorządowcy.

Ten stan prawny wygaśnie jednak na kilkanaście miesięcy przed kluczowymi dla powiatu ełckiego wyborami. Zgodnie z kanonem 401 § 1 Kodeksu Prawa Kanonicznego, każdy biskup diecezjalny po ukończeniu 75. roku życia ma bezwzględny obowiązek złożenia rezygnacji na ręce Papieża. Biskup Mazur osiągnie ten próg 6 sierpnia 2028 roku.

Co to oznacza w brutalnej praktyce politycznej? Nawet jeśli Watykan nie wskaże następcy z dnia na dzień, realna władza hierarchy nad diecezją ulegnie wygaszeniu. Wkrótce potem zostanie biskupem seniorem. Zachowa szacunek i insygnia, ale straci „rząd dusz”. Nie będzie już decydentem, z którym wójtowie i prezydenci mogliby „ubijać” symboliczne interesy. Nowy ordynariusz, niezależnie od tego, kim będzie, z dużym prawdopodobieństwem odetnie się od tak ścisłych, chociażby nieformalnych, relacji z lokalną władzą. Nowa generacja biskupów, poddawana presji laicyzacyjnej, unika roli statystów w kampaniach samorządowców.

Zniknięcie biskupa Mazura z szachownicy to dla głęboko osadzonego w Kościele Dobra Wspólnego oraz wójta Osewskiego dramatyczna utrata politycznego żyranta. Sytuacja ugrupowania miejskiego staje się wręcz krytyczna. Traci ono w jednym momencie lokomotywę wyborczą w postaci Andrukiewicza oraz milczący parasol ochronny kurii. Bez tych dwóch filarów organizacja, która przez lata była dominatorem, nagle okaże się zbiorem działaczy pozbawionych tlenu. Środowisko, którego siła opierała się na symbiozie z lokalnym Kościołem, będzie musiało stanąć do walki wyłącznie w oparciu o własny, świecki program i nowe nazwiska. To test, którego polityczne takie ruchy miejskie zazwyczaj nie zdają.

Dla wójta Osewskiego polityczna emerytura biskupa to konieczność całkowitego przedefiniowania kampanii. Pozdrowienia z radiowej ambony zaczną trafiać w próżnię, bo adresat tych słów nie będzie już decydentem, a nowy hierarcha najpewniej zignoruje próby wciągania go w samorządowe układanki. Bez cichego wsparcia Kościoła, Osewski będzie musiał zmierzyć się z kontrkandydatami na czysto merytorycznym gruncie, gdzie jego dotychczasowa przewaga strukturalna topnieje z każdym dniem.

Rok 2029 w Ełku i okolicach będzie fascynującym laboratorium politologicznym. Zobaczymy na żywo, co dzieje się z politycznym monolitem, gdy nagle wyciągnie się z niego dwa najważniejsze klocki- liderów i wykreowaną przez polityków iluzję wsparcia instytucjonalnego Kościoła. Dawny układ traci rację bytu, a próżnię natychmiast spróbują wypełnić partie ogólnopolskie i nowi lokalni gracze, którzy od dawna czekali na potknięcie dotychczasowych władców miasta i gminy. Walka o Ełk rozpocznie się na zupełnie nowych, znacznie bardziej laickich poglądach. 

[Od autora]: Zjawisko opisane w powyższej analizie wpisuje się w znacznie szerszy kontekst. W polskiej rzeczywistości samorządowej, szczególnie w mniejszych miastach i gminach, tajemnicą poliszynela pozostaje fakt, że nierzadko to właśnie biskupi i instytucja Kościoła rządzą z zaplecza. To ukryty za kulisami ośrodek władzy, od którego milczącej zgody lub jej braku zależy polityczne być albo nie być wielu lokalnych włodarzy. W Ełku ta symbioza osiągnęła poziom wręcz mistrzowski. Dlatego nadchodzące odejście długowiecznego biskupa Mazura to nie jest zwykła personalna roszada. To upadek lokalnego cesarstwa. Mówimy o hierarsze, który trzymał ełcką diecezję żelazną ręką od 2003 roku. Przeżył w tym czasie rządy SLD, PO, PiS i kolejne zawirowania na Wiejskiej, pozostając w Ełku jedynym absolutnym i niezmiennym punktem odniesienia. Kiedy ten długowieczny patriarcha spakuje swoje rzeczy i opuści pałac biskupi, w Ełku zmieni się wszystko. To będzie jak wyciągnięcie zawleczki z politycznego granatu. Skończy się epoka, w której ołtarz służył za darmową kampanijną trampolinę, a proboszczowie robili za milczący sztab wyborczy. Samorządowcy przyzwyczajeni do jazdy na kościelną gapę obudzą się w brutalnej politycznej rzeczywistości, której po prostu nie znają i w której nikt już nie rzuci im koła ratunkowego z katedralnej ambony.